ارزشیابی پیامدهای اقتصادی- اجتماعی تورهای آموزشی، ترویجی و پژوهشی کشاورزان پیشرو
تورهای آموزشی، ترویجی و پژوهشی کشاورزی یکی از روشهای آموزشی نوآورانه برای انتقال دانش و فناوری های نوین به تولیدکنندگان محصولات کشاورزی است. این روش جزء روشهای آموزش "مزرعه محور" است که برای تدریس مباحث عملی به فراگیران علوم کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد و دارای جنبه های تفریحی و انگیزه بخش می باشد. در برنامههای ترویجی نیز با عنایت به علاقمندی فراوان بهرهبرداران به ارائه عملی آموزشها و بازدید از مزارع آموزشی پیشرفته، از این روش استفاده میشود. از سال 1392 تا سال 1398 مرکز آموزش عالی امام خمینی(ره) تورهای آموزشی، ترویج و پژوهشی را جهت آموزش بهرهبرداران پیشرو کشاورزی برگزار میکند. ارزشیابی تأثیرات قتصادی- اجتماعی این برنامه آموزشی، میتواند ابزار مناسبی برای تعیین میزان دستیابی به اهداف و نقاط قوت و ضعف این برنامه باشد. برای این منظور تحقیقی با روش آمیخته انجام شد. دربخش کمی از نظریه بنیادی و در بخش کمی از روش توصیفی پیمایشی استفاده شد. جامعه آماری در بخش کیفی شامل مدیران و کارشناسان خبره شرکت کننده در تورها بودند. در بخش کمی جامعه آماری شامل کشاورزان پیشرو شرکت کننده در تورهای برگزاری شده در طول سالهای فوق بود(N=302) که با استفاده از فرمول کوکران حجم نمونه آماری تعیین شد(n=100). ابزار سنجش در مرحله کمی پرسشنامه محقق ساخته بود که اعتبار ظاهری و پایایی آن مورد تأیید قرار گرفت. نتایج بخش کیفی تحقیق نشان داد که بر اساس کدگذاری محوری انجام شده مهمترین نقاط ضعف تورهای برگزار شده در حوزه های: مدیریت اجرایی، زمان بندی، ارزشیابی، زیرساختی، و تبلیغاتی می باشد. همچنین مهمترین نقاط مثبت نیز شامل: توسعه علمی، توسعه مشارکت و بهبود ارتباطات، توسعه تجارب یادگیری و توسعه کارآفرینی می باشد. نتایج بخش کمی تحقیق نشان داد از نظر شرکت کنندگان، تورهای آموزشی در هر چهار سطح مدل ارزشیابی کرک پاتریک(واکنش، یادگیری، رفتار و نتایج) امتیاز متوسط به بالا را کسب کرده اند. میانگین ارزیابی مرحله رفتار و نتایج که مستلزم بکارگیری فناوریهای آموزش داده شده و هویدا شدن نتایج و دستاوردهای اقتصادی و فنی حاصل از این بکارگیری است با توجه به زمانبر بودن این تغییرات، اندکی پایینتر از مراحل واکنش و یادگیری است. بنابر این علی رغم اینکه پاسخگویان برای نحوه ارائه مطالب و شرایط آن و همچنین یادگیری اهداف مورد نظر تور آموزشی ارزیابی بسیار مناسبی دارند، با این وجود دستیابی به تغییرات پایدار در رفتار و بهرهمندی از مزایای بلندمدتتر این تورهای آموزشی هنوز جای بهبود در آینده را دارد.
فصل اول: کلیات تحقیق.................................................................................................................................. 8
1-1- مقدمه....................................................................................................................................................... 9
1-2- بیان مسأله.............................................................................................................................................. 9
1-3- هدف پژوهش.......................................................................................................................................... 11
1-4- اهمیت وضرورت تحقیق...................................................................................................................... 11
1-5- مراحل پژوهش....................................................................................................................................... 12
1-6- محدوده پژوهش..................................................................................................................................... 13
1-6-1- محدوده مکانی پژوهش................................................................................................................... 13
1-6-2- محدوه موضوعی پژوهش................................................................................................................ 13
1-6-3- محدوده زمانی پژوهش.................................................................................................................... 13
1-6-4- محدوده انسانی پژوهش.................................................................................................................. 13
1-7- محدودیتهای تحقیق.......................................................................................................................... 13
1-8- تعریف واژگان کلیدی........................................................................................................................... 13
1-9-جمع بندی و نتیجه گیری.................................................................................................................... 15
فصل دوم: ادبیات پژوهش............................................................................................................................... 16
2-1-مقدمه........................................................................................................................................................ 17
2-2- روشهای آموزشی _ترویجی.............................................................................................................. 17
2-3- روشهای گروهی................................................................................................................................... 18
2-3-1-روش گردش صحرایی...................................................................................................................... 18
2-3-2- نمایش طریقهای............................................................................................................................... 18
2-3-3- نمایش نتیجهای............................................................................................................................... 18
2-3-4- روز مزرعه........................................................................................................................................... 19
2-3-5- روش مدرسه در مزرعه................................................................................................................... 19
2-3-5-1- ویژگیها و مزایای مدارس مزرعهای...................................................................................... 19
2-3-6- روش تورهای آموزشی.................................................................................................................... 20
2-3-6-1- تورهای آموزشی، ترویجی و پژوهشی مربوط به حوزه سبزی و صیفی.......................... 23
2-3-6-2- جامعه هدف تور آموزشی.......................................................................................................... 23
2-4- همکاری بخش خصوصی در روش تور آموزشی............................................................................. 24
2-4-1- شرکت فلات ایران............................................................................................................................ 24
2-4-2- شرکت شیمیایی گل سم گرگان.................................................................................................. 24
2-4-3- شرکت دانش بنیان آرین خوشه پارس........................................................................................ 24
2-4-4- شرکت دلتا پارس نهاده.................................................................................................................. 24
2-5- تاریخچه برگزاری تورهای آموزشی،ترویجی و پژوهشی مرکز آموزش امام خمینی.............. 24
2-6- اهمیت ارزشیابی برنامههای آموزشی-ترویجی............................................................................... 25
2-7- ارزشیابی آموزشی.................................................................................................................................. 25
2-8- تعریف اثربخشی..................................................................................................................................... 26
2-9- تعریف ارزیابی اثربخشی دورههای آموزشی.................................................................................... 26
2-10- ضرورت سنجش اثربخشی آموزشی............................................................................................... 27
2-11- رویکردهای اثربخشی......................................................................................................................... 27
2-12- الگوهای مختلف ارزشیابی آموزشی................................................................................................ 28
2-12-1- الگوی تایلر...................................................................................................................................... 28
2-12-2- الگوی آموزش برمبنای عملکرد(پات)....................................................................................... 28
2-12-3- الگوی لیدرمن................................................................................................................................ 28
2-12-4- الگوی برگشت سرمایه(فیلیپس)............................................................................................... 29
2-12-5- الگوی سیپ.................................................................................................................................... 29
2-12-6- الگوی استاندارد ایزو 10015..................................................................................................... 30
2-12-7- مدل کرک پاتریک......................................................................................................................... 30
2-13- مقایسه تطبیقی مدلهای ارزشیابی آموزشی.............................................................................. 31
2-14- سوابق تحقیق در داخل و خارج از کشور...................................................................................... 32
2-15- چهارچوب نظری تحقیق ................................................................................................................. 36
فصل سوم: روش شناسی پژوهش.................................................................................................................. 37
3-1- مقدمه....................................................................................................................................................... 38
3-2- نوع و روش پژوهش............................................................................................................................... 38
3-3- جامعه آماری و نمونهگیری................................................................................................................. 39
3-4- ابزار تحقیق............................................................................................................................................. 39
3-5- روایی و پایایی ابزار پژوهش................................................................................................................ 39
3-6- روشهای تجزیه و تحلیل دادهها....................................................................................................... 40
3-6-1- روش تجزیه وتحلیل داده های کمی........................................................................................... 40
3-6-2- روش تجزیه وتحلیل داده های کیفی.......................................................................................... 40
3-7- شاخصها و متغیرهای تحقیق............................................................................................................ 41
فصل چهارم: نتایج و یافتهها........................................................................................................................... 42
4-1-مقدمه........................................................................................................................................................ 43
4-2- یافتههای توصیفی................................................................................................................................. 43
4-2-1- ویژگیهای فردی و حرفه ای........................................................................................................... 43
4-2-2- ارزیابی شاخص واکنش...................................................................................................................................51
4-2-3- ارزیابی شاخص یادگیری.................................................................................................................................53
4-2-4- ارزیابی شاخص رفتار............................................................................................................................................54
4-2-5- ارزیابی شاخص نتایج............................................................................................................................................55
4-3- یافته های تحلیلی.....................................................................................................................................................56
4-4- تعیین نقاط قوت و ضعف تورهای آموزشی، ترویجی و پژوهشی.....................................................................60
4-4-1- ویژگیهای فردی و حرفهای مدیران و کارشناسان............................................................................................60
4-4-2- مرحله اول: کدگذاری باز......................................................................................................................................60
4-4-3- مرحله دوم: کدگذاری محوری.............................................................................................................................63
4-4-4-مقایسه بین مقولههای فرعی حاصل از کدگذاری محوری با سطوح مختلف مدل کرک پاتریک..............67
فصل پنجم: خلاصه نتیجه گیری و پیشنهادها........................................................................................... .......................69
5-1- مقدمه....................................................................................................................................................... ......70
5-2- خلاصهی تحقیق.................................................................................................................................... .......70
5-3- بحث و نتیجه گیری.............................................................................................................................. .......70
5-4- پیشنهادهای کاربردی........................................................................................................................... ........72
5-5-پیشنهاد پژوهشهای آتی..................................................................................................................... .......72
منابع.......................................................................................................................................................................................73
فهرست جداول
جدول2-1- چهار سطح مدل کرک پاتریک............................................................................................................ 31
جدول2-2- مقایسه تطبیقی مدل های ارزشیابی آموزشی................................................................................. 31
جدول3-1- تعداد بهره برداران شرکت کننده در تورهای آموزش.................................................................... 39
جدول4- 1- توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک گروهبندی سنی................................................. 43
جدول4- 2- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس سطح تحصیلات................................................................... 44
جدول4- 3- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس رشته تحصیلی...................................................................... 44
جدول4- 4- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس سابقه کار................................................................................ 45
جدول4- 5- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس محل مزرعه........................................................................... 46
جدول4- 6- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس سطح زیر کشت باز.............................................................. 47
جدول4- 7- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس سطح زیرکشت گلخانه........................................................ 47
جدول4- 8- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس میزان شرکت در تور............................................................ 48
جدول4- 9- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس میزان شرکت در دوره های آموزشی-ترویجی.............. 48
جدول4- 10- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس عضویت در شورا................................................................ 49
جدول4- 11- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس داشتن فروشگاه نهاده های کشاورزی.......................... 49
جدول4- 12- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس کانال اطلاع رسانی........................................................... 50
جدول4- 13- توزیع فراوانی پاسخگویان بر میزان خرید بذر پس از شرکت در تور..................................... 50
جدول4- 14- توزیع فراوانی پاسخگویان بر میزان فروش بدر پس از شرکت در تور.................................... 51
جدول4- 15- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس شاخص واکنش.................................................................. 51
جدول4- 16- رتبهبندی متغیرهای شاخص واکنش بر اساس ضریب تغییرات............................................. 52
جدول4- 17- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس یادگیری............................................................................... 53
جدول4- 18- رتبهبندی متغیرهای شاخص یادگیری بر اساس ضریب تغییرات.......................................... 53
جدول4- 19- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس رفتار..................................................................................... 54
جدول4- 20- رتبهبندی متغیرهای شاخص رفتار بر اساس ضریب تغییرات................................................. 54
جدول4- 21- توزیع فراوانی پاسخگویان بر اساس نتایج..................................................................................... 55
جدول4- 22- رتبهبندی متغیرهای شاخص نتایج بر اساس ضریب تغییرات................................................. 55
جدول4-23- مقایسه میانگین رتبهای شاخصهای ارزشیابی به تفکیک رشته تحصیلی بر اساس آزمون من وایتنی 56
جدول4-24- مقایسه میانگین رتبهای شاخص های ارزشیابی به تفکیک سن بر اساس آزمون کروسکال والیس 57
جدول4-25- مقایسه میانگین رتبهای شاخص های ارزشیابی به تفکیک سابقه بر اساس آزمون کروسکال والیس 58
جدول4-26- مقایسه میانگین رتبهای شاخصهای ارزشیابی به تفکیک تحصیلات بر اساس آزمون کروسکال والیس 58...........................................................................................................................................................................................
جدول4-27- بررسی میزان همبستگی میان سطوح ارزیابی و متغیرهای مستقل........................................ 59
جدول4-28- مفهوم سازی داده ها، مربوط به نقاط ضعف (کدگذاری باز) ..................................................... 60
جدول4- 29- مفهوم سازی داده های مرتبط با نقاط قوت (کدگذاری باز) .................................................. 61
جدول4-30- نتایج حاصل از کدگذاری محوری مرتبط با نقاط ضعف تورهای آموزشی............................. 64
جدول4-31- نتایج حاصل از کدگذاری محوری مربوط به نقاط قوت تورهای آموزشی.............................. 65
