تاریخ شفاهی مرکز آموزش عالی امام خمینی و آموزشکده کشاورزی کرج؛ رهنمودهایی برای آینده

مقدمه

در ادامه بر اساس مطالعه دیدگاههای روسای مراکز آموزش کشاورزی (از مجموعه تاریخ شفاهی مرکز آموزش عالی امام خمینی و آموزشکده کشاورزی کرج) توصیه هایی ارائه شده که می تواند غنا و کارآمدی بیشتر دوره های آموزش عالی ساری و جاری در دانشگاه ها و دانشکده ها به طور عام و مراکز آموزش عالی کشاورزی به طور خاص را همراه داشته باشد. محتوای این بخش با تعمقی بر مصاحبه ها و گفته های افراد مصاحبه شونده تهیه شده است. به عبارت دیگر، هر یک از موارد این بخش لااقل توسط یکی از افراد مصاحبه شده و به عنوان تجربه ای مثبت و سازنده در دوره تصدی مسئولیت مرکز/ آموزشکده مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، و با هدف بهره گیری بیشتر از مصاحبه های انجام شده و همچنین، ارج نهادن بر تجربه های ایشان مبادرت به تهیه این بخش در قالب عنوان رهنمودهایی برای آینده گردید. باشد که مورد امعان نظر مسئولین و دست اندرکاران حوزه آموزش قرار گیرد. اگرچه در این بخش بر مراکز آموزش عالی تأکید شده است، اما، هم چنان که در متن این بخش نیز قابل مشاهده است، برخی از توصیه قابل توسعه و تسری به محیط آموزش متوسطه و قبل از دانشگاهی نیز است. همچنین، ذکر این نکته ضروری است که تقدم و تأخر موارد مذکور در این بخش نشان دهنده اولویت بالاتر و پایین تر آن ها نمی باشد. 

-برگزاری دوره کارآموزی قبل از ورود به هر مقطع تحصیلی. از جمله راه کارهایی که می تواند اثربخشی دوره های آموزش عالی در مقاطع مختلف به ویژه در رشته های فنی و عملی افزایش دهد، الزام دانشجویان به حضور در دوره های کارآموزی چند ماهه مرتبط با رشته تحصیلی مورد نظر قبل از ورود به دوره آموزش عالی است. مهم ترین امتیاز مترتب بر این امر را می توان در آشنایی دانشجو با ادبیات و اصطلاحات مربوطه و کسب مهارت در حوزه های مرتبط دانست. به طوری که دانشجویان پس از ورود به دوره با مباحث تخصصی اعم از نظری و عملی بیگانه نبوده و قادر خواهند بود که سطح توانمندی خود را به گونه ای بهتر و با اثربخشی بیشتر افزایش دهند. امتیاز دیگر قابل انتظار بر حضور دانشجویان در دوره های یاد شده این است که دوره کارآموزی یادشده می تواند همچون معیاری جهت تعیین میزان علاقه مندی خود دانشجو به مباحثی است که قرار است در آینده در دانشگاه آموزش ببیند، عمل کند. تا جایی که دانشجویان بی علاقه قبل از این که وقت و هزینه ای را از خود و کشور صرف رشته ای نمایند که به آن رغبتی ندارند، می توانند رشته تحصیلی آینده خود را تغییر داده و به رشته ای ورود کنند که به آن علاقه مند هستند. همچنین، از آن جایی که در دوره کارآموزی دانشجویان می بایست کلیه کارهای عملی مرتبط با حوزه کاری خود را انجام دهند که مصداق آن به عنوان مثال در رشته باغبانی می تواند هرس درختان، جمع آوری شاخه های هرس شده از سطح باغ، بیل زدن پای درختان، کودپاشی، و ... می باشد، حضور در دوره کارآموزی واجد این امتیاز مهم نیز است که دانشجو در دوره تحصیل و دانش آموخته پس از فراغت از تحصیل در صورت لزوم از انجام ابن گونه امور که به عنوان مثال در رشته باغبانی ذکر گردید، بر اساس تجربه قبلی هیچ گونه ابایی نداشته و با میل و رغبت نسبت به انجام آن ها اقدام می نماید. مزیت اخیر به ویژه در ایران که بسیاری از دانش آموختگان رشته های فنی آموزش عالی به غلط و البته در صورت نیاز از انجام امور عملی حوزه تخصصی خود پرهیز نموده و انجام این گونه امور را دون شأن علمی و تخصصی خود می انگارند، بسیار حائز اهمیت می باشد. 

- ایجاد وقفه بین مقاطع مختلف تحصیلی. حاکم بودن فضای مدرک گرایی بر کشور موجب شده است که جوانان با شور و اشتیاق زایدالوصفی در صدد طی کردن مدارج تحصیلات تکمیلی برآیند. نتیجه حاصله از چنین وضعیتی این خواهد بود که دانش آموختگان هر مقطع فاقد تجربه اجرایی لازم مرتبط به حوزه تحصیلی خود قبل از ورود به مقطع بالاتر باشد. این در حالی است که ایجاد وقفه و به تبع آن برخورداری از تجربه اجرایی می تواند پشتوانه مناسبی برای فرد جهت ورود به مقطع بالاتر باشد. بدون تردید این تجربه می تواند شناخت بهتر از واقعیات جامعه را برای فرد و مشارکت فعالانه تر وی در مباحث علمی مقطع بالاتر را به همراه داشته باشد. بر مبنای درک اهمیت این موضوع بود که در سال های پس از انقلاب فرهنگی سال 1359 نظام آموزش عالی کشاورزی بر همین اساس شکل گرفت و به مدت چهار سال هم ادامه داشت.

- بهره گیری از دانش آموزان و دانشجویان کشاورزی در انجام امور مربوط به روستائیان و عشایر به عنوان بخشی از آموزش. انجام فعالیت های عملی نقش غیرقابل انکاری در بهبود مهارت های دانش آموزان و دانشجویان رشته های فنی و از جمله کشاورزی دارد. بر این مبنا، باید سعی شود که تا جای ممکن نسبت به ایجاد موقعیت جهت حضور ایشان در فعالیت های عملی اقدام شود. از سوی دیگر خیل زیاد کشاورزان و عشایر نیارمند بهره مندی از خدمات افراد دارای دانش و مهارت تخصصی بستر مناسبی را جهت فعالیت های عملی دانش آموزان و دانشجویان کشاورزی فراهم می کند تا هم از یک طرف اندوخته های علمی و عملی خود را در موقعیت های واقعی به کار گیرند و به ماندگاری دانش و مهارت کسب شده در دوره تحصیل خود کمک نمایند و هم از سوی دیگر با ارائه خدمت به جامعه روستایی و عشایری کشور روحیه مسئولیت پذیری و تعاون و همکاری را در خود تقویت نمایند. به همین جهت توصیه می شود که مراکز آموزش کشاورزی و دانشکده های کشاورزی برنامه هایی را جهت حضور دانش آموزان و دانشجویان خود در محیط های کشاورزی و روستایی و عشایری تدارک دیده و حضور تخصصی ایشان در جوامع یادشده را محقق سازند.

- ایجاد مدل های عملی از محتوای آموزشی هر رشته و نصب در محیط آموزشی به منظور در معرض دید دانشجویان قرار دادن. مدل ها و ماکت ها نقش تعیین کننده ای در ارتقاء اثربخشی دوره های آموزشی دارند. بر مبنای درک اهمیت این موضوع است که امروزه در برخی از دانشگاه و مؤسسات آموزشی مبادرت به تهیه و نصب مدل های مربوطه و نصب آن ها در محل های تردد دانشجویان و دانش آموزان می شود تا در طی دوره تحصیل به صورتی مکرر در معرض دید ایشان قرار بگیرد. این اقدامی است که هر چه بیشتر محیط آموزشی را به سمت یک فضای آموزشی تخصصی سوق می دهد. تماس های بصری مکرر دانشجویان و دانش آموزان با مدل و ماکت های مرتبط با رشته تحصیلی خود، به شکل گیری یک ذهنیت دائمی از محتوای مدل و ارتباط میان اجزاء و عناصر آن کمک می کند. به این ترتیب، شایسته است مسئولین ذیربط در مراکز آموزش کشاورزی اهتمام مناسب نسبت به تهیه مدل هایی همچون ماشین الات کشاورزی برش خورده داشته باشند. اثربخشی این مهم زمانی بیشتر است که به دانشجویان و دانش آموزان در تهیه مدل نقشی فعالانه نیز واگذار شود.

- نزدیک ساختن محیط آموزشی به استانداردهای معتبرترین دانشگاه ها. پویایی آموزش در هر مؤسسه آموزشی در گرو عوامل متعددی است و بدون تردید یکی از مهم ترین این عوامل استانداردهای آموزشی آن مؤسسه آموزشی است. در این زمینه، هر دانشگاه و مؤسسه آموزش عالی خود را ملزم به رعایت استانداردهایی در محیط آموزشی خود می داند و از این منظر مؤسسات آموزشی و از جمله نهادهای آموزش عالی در عین تشابهاتی در کلیات در جزئیات با یکدیگر متفاوت می باشند. غور و بررسی در استانداردهای آموزشی دانشگاه های معتبر و شناخته شده و نزدیک ساختن استانداردهای آموزشی مراکز آموزش کشاورزی به استانداردهای دانشگاه های فوق می تواند موجبات ارتقای کیفیت آموزشی و همچنین علاقه مندی بیشتر شاغلین به تحصیل در این مراکز به فراگیری را به دنبال داشته باشد.

- برگزاری دوره های تحصیلات تکمیلی محصولی جهت تربیت نیروی انسانی متخصص بخش های تخصصی وزارت جهاد کشاورزی. نیروی انسانی مهم ترین سرمایه هر سازمانی قلمداد می شود. به همین جهت هر گونه تلاش هدفمند جهت ارتقاء سطح توانمندی منابع انسانی یک سازمان را می توان اقدامی قابل تقدیر که متضمن منافع بیشتری نسبت به هزینه های انجام شده است، به شمار آورد. بر این اساس و از آن جایی که وزارت جهاد کشاورزی یک وزارت خانه با بخش های تخصصی و به ویژه محصولی است، باید تلاش شود که از طریق تعاملات مناسب با دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی و تدوین سرفصل های درسی مناسب که تدمین کننده خواسته ها و انتظارات بخش تخصصی ذیربط باشد، منابع انسانی مورد نیاز به صورت ویژه و تخصصی و محصولی تربیت شده و در مرحله بعدی از ایشان به عنوان مرجع علمی برای آموزش مروجین کشاورزی و سایر کارشناسان بهره برده شود.

- لزوم مآنوس بودن اساتید با دانشجویان به ویژه در ساعات غیر کلاسی. متأسفانه برخی از اساتید با درک ناقص از رسالت معلمی خویش، ارتباط با دانشجویان فقط در محدوده کلاسی تعریف می کنند و قائل به هیچ گونه ارتباطی با مخاطبین آموزشی خود در خارج از این محدوده نیستند. این در حالی است که شغل معلمی ایجاب می کند که معلم و یا استاد مربوطه با دانشجویان مأنوس بوده و ارتباط میان استاد و دانشجو محدود و منحصر به ساعت محدود حضور در سر کلاس یا آزمایشگاه و کارگاه نشود. توسعه این ارتباط به خارج از حدود یادشده علاوه بر این که به تکمیل و توسعه مباحث آموزشی و تخصصی که در سر کلاس ارائه شده است، کمک می کند، متضمن جنبه های تربیتی شایسته ای است که مطمئنا ارزش و اهمیت آن از ابعاد تعلیمی آموزش کمتر نیست. به همین جهت هر قدر شاهد حضور اساتید در محافلی همچون کتابخانه، رستوران، ورزشگاه، باشیم، می توان آن واحد اموزشی را موفق تر از این منظر قلمداد کرد.

- احساس مسئولیت اساتید و مدرسین و معلمین نسبت به شرایط کاری و شغلی و اجتماعی دانشجویان و دانش آموزان. وظیفه خطیر معلمی در هر سطح و مقطعی ایجاب می کند که محدوده احساس مسئولیت وی در قبال فراگیران وی فراتر از چهارچوب کلاس و مسائل مرتبط با آموزش ایشان باشد. چرا که در این صورت است که می توان اطمینان کافی از انجام رسالت مهم ایشان داشت. به عبارت دیگر، معلم باید اهتمام کافی جهت درک شرایط اجتماعی و اقتصادی فراگیران خود داشته و تلاش خود را جهت بهبود دانش و مهارت تخصصی فراگیران در قالب این شرایط به کار گیرد.

- واگذاری مسئولیت به دانش آموزان و دانشجویان در طول دوره تحصیل در محل تحصیل. مهم ترین وظیفه مؤسسات آموزشی تربیت نسل جوان و آماده ساختن آن ها برای ورود به جامعه در آینده است. بخشی از این فرآیند آماده سازی به حوزه های تخصصی بر می گردد که بدیهی ترین انتظار از نهادهای تربیتی است. اما، بخش مهم دیگری از وظایف و مسئولیت های این مؤسسات باقی می ماند و آن آماده ساختن فراگیران برای پذیرش مسئولیت های اجتماعی است که متأسفانه در برخی از نهادهای تربیتی به فراموشی سپرده شده و یا اهمیت لازم به آن داده نمی شود. بدون تردید، دانش آموز و یا دانشجویی که در طول دوره تحصیل مسئولیتی متناسب با توانمندی ها و ظرفیت های وی و البته همراه با نظارت لازم به وی سپرده شده است، از آمادگی روانی بیشتری برای تقبل مسئولیت هایی که در آینده به وی در جامعه واگذار می شود، برخوردار خواهد بود. ضمن آن که نباید از یاد برد که محیط های آموزشی شبانه روزی بستر و زمینه مناسب تری برای واگذاری مسئولیت به فراگیران خود دارند. به همین جهت این مهم در مؤسسات آموزشی شبانه روزی با تأکید بیشتری باید مورد توجه قرار گیرد.